است از جنس كاغذ و افرادى هستند با كاغذ و قلم ، و بعد آن را به دست اشخاص مىدهند ، بنابراين افراد باسواد مىتوانند بخوانند و افراد بىسواد نمىتوانند ، و به چه زبانى مىنويسند ؟ يا اينكه آن كتاب ، بيرون از وجود خود انسان نيست و نوشتن اعمال انسان در كتاب جز اين نيست كه صورت هر عمل به نحوى در وجود خود انسان باقى مىماند و وقتى كه وجود انسان از اين حالت اجمال و بساطت خارج و گويى باز مىشود ، تمام اعمال خودش را از اول تا آخر عمر در مقابل خودش و با خودش و توأم با خودش مجسّم مىبيند . در اين دنيا وقتى نگاه مىكند ، خودش را روى خط زمان در زمان حال مىبيند و گذشته و آينده از او پنهان است ولى در قيامت يك مرتبه اوست با تمام آنچه كه در همهء زمانها انجام داده ، خودش را با تمام زمانهاى خودش و كارهايى كه در زمانها كرده توأم مىبيند . عده‌اى اين‌جور استنباط مىكنند ، مىگويند : وَ نُخْرِجُ لَهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ . . . « 1 » « بيرون مىآوريم » نشان مىدهد كه گويى چيزى در جايى مخفى است ، آن را بيرون مىآورند ، و اين جز آنكه از درون خود انسان بيرون كشيده مىشود چيز ديگرى نيست . ولى آيا فقط هر فرد از آن جهت كه يك فرد است يك كتاب و نامه دارد ؟ و يا يك امت هم از آن جهت كه يك امت است نامه‌اى دارد ؟ . اين آيه چنين مىگويد : وَ تَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً در روز قيامت در ابتداى كار ، هر امتى را مىبينى در حالى كه روى زانوى خودشان تكيه كرده‌اند و اين‌جور - خلاصه - به زانو درآمده‌اند و منتظرند كه سرنوشتشان به دستشان داده شود . بعد مىگويد : كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ « 2 » هر امتى به كتاب و نامهء خودش خوانده مىشود و به آن امت گفته مىشود كه به شما كيفر يا جزا داده مىشود همانچه را كه عمل كرديد ؛ يعنى جزاى شما همان عمل شماست . در اين آيه هم باز ايشان تصريح مىكنند كه : « و يستفاد من ظاهر الآية ان لكل امة كتاباً خاصاً بها » از اين آيه ظاهر مىشود كه هر امت يك كتاب مخصوص به خود دارد « كما ان لكل انسان كتاباً خاصاً به » [ همان‌طور كه هر انسانى كتابى

--> ( 1 ) [ اشاره به آيهء 13 سورهء اسراء ] ( 2 ) جاثيه / 28